Vinyl en platenspelers

Vinyl, een Plaat, Vinylplaat of is het nu Langspeelplaat? namen kent het medium genoeg. Hoe werkt het? Hoe gebruik je ze? Hoe duur is het? En uiteraard, hoe houd je ze in werkende staat, schoon van vuil en voorkom je overmatig slijtage?

Een hoop vragen die je zou kunnen stellen, vragen waar ik zelf (ook) voor gestaan heb. Op deze pagina gaan we het hebben over bovengenoemde onderwerpen.

Het kan voorkomen dat de informatie en ervaringen die ik deel niet altijd de beste zijn. Ik ben er niet mee opgegroeid en moet het soms zelf ook spelenderwijs ontdekken.


Onderwerpen:

  1. Hoe werkt een plaat?
  2. Soorten platen en snelheden
  3. Voorbereiding
  4. Aansluiten van een platenspeler
  5. Afstellen van een platenspeler
  6. Onderhouden en afspelen van vinyl
  7. Nieuw vinyl inslaan.

Het werk aan deze pagina ligt al enige tijd stil, gezien de huidige situatie en het aantal pagina's dat nog beschreven moet worden ligt de prioriteit momenteel elders. Het schrijven van een informatiepagina over de platenspeler kost veel tijd, ik moet hier dan ook goed voor gaan zitten voor ik dit oppak. De informatie hieronder is grotendeels incompleet en niet gegarandeerd correct.

Excuses voor het ongemak!


1. Hoe werkt een plaat?

Een grammofoon (zo wordt een plaat officieel genoemd). werkt door middel van groeven, deze zitten in de plaat geperst en kunnen door middel van een naald worden uitgelezen. De groeven zelf bevatten uiteraard het geluid. 

Onder een microscoop kun je zien dat de wanden uit een golvend patroon bestaan, geluid zelf werkt ook met golven die zich in de lucht voortbewegen (dit noem je frequentie), zie je de overeenkomsten al?

De wanden zijn vrij letterlijk de muziek, maar dan in een andere vorm, je moet je voorstellen dat de naald hier met een noodgang de wanden aantikt, waardoor hij gaat trillen. Of beter gezegd: Zet hij de golven van de wand om in geluidsgolven.

Het geluid dat de naald produceert is nog veel te zacht om naar te luisteren, deze moet dus versterkt worden. Dit kan door gebruik van een hoorn, of door gebruik van een elektrische (voor)versterker. Over deze geluidsversterkers kom ik straks nog terug.

Het geluid is zo zacht omdat de groeven en de naald heel klein zijn, zou je deze met een tien of honderdvoud vergroten, versterk je eveneens het geluid met die factor. Maar dit is natuurlijk onpraktisch, de plaat zou mee moeten groeien en die zijn met 30 cm voor een LP (Langspeelplaat) al groot genoeg!


Hierboven een plaat weergegeven die al een flink paar keer afgespeeld is. Zie de oneffenheden en vuiltjes in de wanden van de groeven.

Rechts een plaat die gewoonweg vies is,
Het is belangrijk je platen schoon te houden om onnodige schade of kwaliteitsverlies tegen te gaan.

Je platen slijten met elke keer dat je ze afspeelt.
Het is aan jou te bepalen hoe vaak je ze af kunt spelen, voor een plaat grijsgedraaid is. Over schoonmaken kom ik later nog terug.

Een plaat is dus niks meer dan een eindeloze groef die door de naald bewandeld wordt. elke beweging die de naald maakt is het geluid dat wij horen, of dit nu de vorm van de wand is, of een klein vuiltje, waar de naald tegen stoot.

Nu we al zo diep in de theorie zitten is het meteen mooi meegenomen uit te leggen hoe Stereo opgeslagen wordt in vinyl. Stereo (voor wie het nog niet weet) bestaat uit twee aparte geluidskanalen, deze bevatten een opname van hetzelfde geluid uit verschillende posities.

Omdat de wand van een plaat slechts één kanaal kan opslaan (Mono) is er nog een tweede nodig. Dit wordt gerealiseerd door de naald op en neer te laten bewegen terwijl deze tegelijkertijd de wanden afgaat. Zo kun je twee kanalen tegelijkertijd afspelen (Stereo).

De naald danst eigenlijk letterlijk op de maat van de muziek mee!

Kleine afsluiter voor dit hoofdstuk, zet eens een plaat op en zet je volume op 0, als je nu je oor dicht bij de naald houdt, kun je de muziek horen die uit de naald wordt getrild, er komt geen elektriciteit bij te pas!

2. Soorten vinyl en snelheden

Platen komen in verschillende snelheden, uitgedrukt in R.P.M. 'Rounds Per Minute'. of simpelweg hoeveel keer de plaat heeft rondgedraaid opgeteld in één minuut. Er zijn 4 verschillende snelheden bekend, maar tegenwoordig gebruiken we er maar twee. zowel 33⅓ als 45 Rpm. Het toerental stel je in op het type plaat dat je gaat afspelen. Hierbij dus het volgende:

Een LP of Langspeelplaat, bevat vaak een compleet album (soms verdeeld over meerdere platen). Deze speel je vrijwel altijd af op 33⅓ Toeren per minuut.

Je herkent ze het beste aan de open glimmende stukken op de plaat, elk nummer is namelijk samengesteld uit een serie groeven vlak naast elkaar, de overgang van het ene nummer naar het andere zie je dus terug op de plaat. Het toerental wordt op de plaat zelf niet altijd even duidelijk aangegeven, op deze manier kun je toch achterhalen op welke snelheid je, je platenspeler in moet stellen.

Een Single is een kleine plaat (18 cm breed) en bevat vaak maar één nummer per kant.
De A-kant is vaak een bekend nummer waar de B-kant vaak opvulling bevat, er zijn gevallen bekend waar de B-kant populairder is geworden dan de A-kant.

Singles werden vroeger veel gebruikt voor in de Jukebox, hiervoor moest het centrale gat groter zijn dan dat van een normale plaat. Toch waren ze ook populair onder voor de consument. Singles werden ook vaak als promotiemateriaal gebruikt voor een nieuw album.


Je speelt ze af op 45 Toeren per minuut. Houd er rekening mee dat deze platen een verloopstuk nodig hebben, hier kom ik later nog op terug.

De Maxi-single is een plaat in het formaat van een LP met vaak een populair nummer, deze bevatten dan vaak ook een remix of twee van dezelfde track, soms vind je op de B-kant een ander nummer. Ikzelf heb een enkel geval waar de B-kant helemaal leeg is.
Een Maxi-Single speel je net als normale Singles af op 45 Toeren per minuut.
Er zijn ook gevallen bekend die op de snelheid spelen van een LP 33⅓ Toeren per minuut.

Er zijn oudere type platen bekend die je speelt op 78 toeren per minuut, maar dat onderwerp komt nog wel eens aan bod.

3. Voorbereiding

Nu je weet hoe vinyl werkt en wat het de snelheden en types betreft gaan we kijken naar de machine en wat er nog meer nodig is voor een goede opstelling.

Allereerst ga je kijken naar het type platenspeler. Je kunt gaan voor een te dure slechte platenspeler bij commerciële winkelketen, of voor een ouder model van betere kwaliteit.
Uiteraard heb je ook nog de 'high end' klasse, maar hier is een stevige portemonnee vereist.

Ikzelf heb een voorkeur naar modellen uit de jaren 70. Hieronder enkele voorbeelden:

De spelers hierboven zijn modellen die ik dus op het oog heb, ik heb mijn vorige platenspeler weggedaan voor ik een nieuwe had gekocht, domme actie wellicht maar heb er inmiddels een mooie tijdelijke voor in de plaats gekocht, deze komt uit ergens eind jaren '60. Voor een leuke prijs overigens.

Garrard Comet SP25 MKII
Garrard Comet SP25 MKII

We kijken eerst of de platenspeler werkt, start hem zonder een plaat of indien je wegwerpplaten hebt leg er daarvan eentje op. Zet de speler op het toerental dat hoort bij de plaat.

Het opstarten van de speler is verschillend per model, er zijn modellen waarbij je de arm moet optillen en naar rechts moet 'klikken' om hem te starten bij andere is het een schakelaar.

Eenmaal opgestart leg je de naald op de buitenzijde van de plaat neer 

Ikzelf vervang altijd de riem van een platenspeler uit voorzorg, dit doe ik met elk apparaat dat met riemen werkt. Luisteren naar de snelheid doe ik pas na de riem te hebben vervangen.




Zou je kiezen voor de aanschaf van een ouder model platenspeler is het raadzaam de naald te vervangen, meestal ook uit voorzorg. Je kunt niet met het blote oog zien of deze nog goed is, je kunt het ook niet voelen. 


Normaal is de naald uitneembaar. soms moet je de draadjes loskoppelen, of moet je hem losschroeven van de arm.

Een naald zou een serienummer moeten hebben. Hier kun je op het internet naar zoeken, je kunt ook gewoon het type platenspeler op google intypen en kijken wat voor naalden er beschikbaar zijn.

Met het type naald bekend, kun je deze meestal bestellen bij een platenwinkel (mits die er is) of gewoon online. Let op de prijs, ze kunnen duur zijn!

Naast een goeie platenspeler is er ook randapparatuur nodig, veel platenspelers komen zonder ingebouwde versterker. Het geluid moet dan opgekrikt worden door een 'versterker'. tegenwoordig zie je niet veel versterkers meer met een aansluiting voor platenspelers, maar zijn ze wel weer terug aan het komen. In het andere geval heb je nog de voorversterker, deze hang je tussen de platenspeler en versterker zelf. Hieronder een voorbeeld van beide opties:

Het beste is natuurlijk dat je de platenspeler direct kunt aansluiten op je versterker, een voorversterker neemt niet alleen meer ruimte in beslag maar gebruikt ook zelf weer een apart stopcontact.


4. Aansluiten van een platenspeler


5. Afstellen van een platenspeler


6. Onderhoud en afspelen vinyl


7. Nieuw vinyl inslaan